فردوسی طوسی

کنیه ی فردوسی «ابوالقاسم» بوده است. وی در سن سی و پنج یا چهل سالگی در صدد نظم شاهنامه بر آمده و حدود سی سال از عمر خود را بر سر این کار گذاشته بود. یکبار نسخه ای در سال 384 هجری به پایان رسانیده است و بار دیگر در سال 400 هـ ،ق تحریری تمام کرده است.

از طبقه ی دهقانان بود. دهقان به معنی"نجیب زاده ی ملاک" است. محرک اصلی فردوسی در سرودن شاهنامه"عشق قومی" است که از آن به «ملت پرستی» تعبیر می کنیم. فردوسی 58 ساله بود که محمود غزنوی به سلطنت رسید.

دلایل بی توجهی سلطان محمود به شاهنامه:

1- شیعی بودن فردوسی در حالی که محمود غزنوی سُنی مذهب بود.

2- مدح وزیر معزول(ابوالعباش فضل بن احمد) در شاهنامه که باعث خشم محمود شد.

3- ستایش بزرگان و پادشاهان و پهلوانان قدیم ایران در شاهنامه؛ در حالی که سلطان محمود بنده زاده ای بیش نبود و توانایی تحمل ستایش آن بزرگان را نداشت.

4- انکار رویت خدا توسط فردوسی در حالی که اهل سنت بر رویت خدا معتقد بودند.

در بعضی کتب و نسخ، به شاهنامه هجو نامه ای حدود صد بیت درج شده است. فردوسی سرانجام در سال 411 و به روایتی 416 در گذشت.

5- از اجداد ترک و خود سلطان محمود به اندازه ی رستم ستایش نشده بود لذا محمود نتوانست تحمل کند.

گزیده ای از اشعار وی:

دگر باره اسبان بستند سخت / بسر همی گشت بدخواه بخت

به کشتی گرفتن نهادند سر/ گرفتند هر دو دوال کمر

هر آنگه که خشم آورد بخت شوم / کند سنگ خارا به کردار موم

سر افراز سهراب با زور دست / تو گفتی سپهر بلندش ببست

غمی بود، رستم بیازید / چنگ گرفت آن بر و یال جنگی پلنگ.